Van harem tot Hollywood

Achter de schermen van de harem

Harems hebben in het Westen altijd tot de verbeelding hebben gesproken, dat blijkt uit de talloze oriëntalistische schilderwerken die in de loop der eeuwen van het onderwerp zijn gemaakt. Voor de kunstenaar, toch meestal een man, is het altijd een probleem geweest te weten te komen hoe het er in zo'n harem aan toeging. Hij heeft dan ook geen keuze dan zich te laten leiden door de fantasie. Een mooi voorbeeld is de afbeelding van een sultan, die aan de voeten van zijn haremvrouwen zit te luisteren naar hun muziekspel. Een onmogelijk schouwspel, omdat een sultan nooit lager zat dan zijn vrouwen.

Over wat een 'harem' precies is bestaan nogal wat misverstanden. Het woord is afgeleid van het Arabische haram, wat ondermeer betekent: taboe, afgezonderd, gewijd, beschermd. Een harem is dat gedeelte van de woning, dat is voorbehouden aan de vrouwen en kinderen des huizes. Deze traditie bestaat al in het Midden-Oosten van voor de islam, want ook de woningen van de farao's waren voorzien van een harem. Hierin brengen de vrouwen hun tijd door, zonder dat er mannen in de buurt zijn; voor hen is de harem immers taboe. Tijdens de Middeleeuwen verlaten vrouwen hun vertrekken alleen maar om familieleden te bezoeken, religieuze plechtigheden en feesten bij te wonen en om naar het badhuis, de hammam, te gaan. Hun voornaamste bezigheid bestaat erin hun vriendinnen te ontvangen. Soms gebeurt het dat zangeressen en danseressen hun samenzijn opluisteren, al dan niet begeleid door een orkestje. Ook muzikanten van het mannelijke geslacht mogen meespelen, maar alleen op voorwaarde dat ze blind zijn.

Eén van de meest omvangrijke harems van het Midden-Oosten is die in het Topkapi van Istanbul, de Grote Serail, aan het hof van de Ottomaanse sultan. De Ottomanen of Osmanen zijn een eerder veroveringszuchtig volk, dat eerst de Seldjoeken, later de Byzantijnen weet te verslaan. Uiteindelijk komt het hele gebied van het Midden-Oosten, Noord-Afrika en Europa onder hun bewind. Naarmate het Ottomaanse rijk uitbreiding neemt, komen steeds meer karavaanroutes onder hun controle te staan. Vanuit het Mongoolse khanaat voeren de Ottomanen slaven en bont in; zijde halen ze uit Perzië en China. Voortdurend nemen ze aspecten over van de onderworpen culturen. In het bijzonder de Byzantijnse cultuur valt bij hen in de smaak. Vandaar dat het vooral gevangen genomen Byzantijnse vrouwen zijn, die de harem van het Topkapi bewonen.


Als een aangename vorm van tijdverdrijf raakt oriëntaalse dans in de harem van de sultan verzeild. Al is het niet alleen kunst, dat het oervervelende leven in de harem draaglijk maakt, ook hasjies en opium zorgen mee voor ontspanning. De vrouwen van de harem krijgen dagelijks onderricht in oosterse en westerse klassieke muziek, voordracht, buikdans en zelfs ballet, om het harde leven van de sultan te verlichten. Voor hem steken ze hele shows in mekaar, alles onder leiding van de oudste dame. Van haar wordt gezegd dat zij, de sultane, de werkelijke politieke macht in handen heeft, als zij tenminste voor een troonopvolger kan zorgen.

Allerlei bewegingen in de zogenaamde "buikdans" worden gebruikt om erotische gevoelens bij de sultan op te wekken, zodat de danseres als favoriete van de nacht zal uitgekozen worden. Doel is natuurlijk om zwanger te worden van de troonopvolger en zo de macht veilig te stellen. Alle geraffineerde trukjes passeren de revue. Hier krijgt oriëntaalse dans zijn erotisch aspect, dans wordt verleiding!

Vooral Kaukasische en Westeuropese schoonheden vallen bij de sultan in de smaak. Vandaar dat het niet zelden Europese dames zijn, die (tegen wil en dank tot de islam bekeerd) in het Ottomaanse rijk de scepter zwaaien. Nadat ze ontvoerd zijn en als slavin verkocht aan de Grote Serail, proberen ze in de gunst van de sultan te komen, meestal een luie en weinig bekwame nietsnut, die vaak nog half gek is ook. Wie daar niet in slaagt maakt kans alleen maar met de buitenwereld kennis te maken op het ogenblik dat zij wegens een despotische gril in een jute zak in de wateren van de Bosphorus wordt gegooid!

Zo nu en dan brengen Europese dames een bezoek aan het Grote Serail. Zoiets is natuurlijk een evenement, waarbij muziek en dans niet mogen ontbreken. Voor de optredende haremvrouwen zijn dit de enige gelegenheden om eens iets over Europa te vernemen. De Britse Lady Mary Wortley Montagu komt bij haar theevisite in de harem sterk onder de indruk van de zachte muziek en smachtende dansbewegingen. In de briljante brieven die ze tijdens haar verblijf in Constantinopel schrijf, schetst ze hoe het er achter de schermen van de vrouwenvertrekken aan toe ging. Ze schrijft dat ze zich 'ondergedompeld waant in het paradijs van Mohammed, overgeleverd aan nooit geziene charmes'.

Ondermeer na een Deense expeditie naar het Arabische schiereiland halverwege de achttiende eeuw, een onderneming die zes jaar in beslag neemt, gaat voor Europa de deur naar het oosten langzaam maar zeker open. Tijdens de expeditie schrijft Luitenant-ingenieur Carsten Niebuhr zijn indrukken neer in een nauwkeurig bijgehouden dagboek. Op een dag moet het gezelschap even wachten op het vertreksein voor de karavaan. Om de tijd te doden komen de vijf expeditieleden op het idee enkele Egyptische danseresjes in te huren. Omdat de mannen niet gehuwd zijn, mogen de meisjes voor hen niet binnenshuis optreden.

We moesten ons ermee tevreden stellen dat ze voor ons op straat zouden dansen. Omdat de meeste huizen van de Europese handelaars in Caïro langs een kanaal liggen, kunnen de meisjes veel aan hen verdienen op dagen dat het kanaal wordt gereinigd. We probeerden onze zorgen voor de komende reis zoveel mogelijk uit ons hoofd te bannen door de ene na de andere dansgroep in de uitgedroogde bedding voor ons huis te laten zingen en dansen. Toch genoten we in het begin maar weinig van de voorstelling, omdat de instrumentale en vocale muziek nogal pover klonk, en omdat de vrouwen in de ogen van elke rechtschapen man onzedige gebaren maakten. We vonden hen allemaal vies, met hun gele handen en bloedrode nagels, hun zwarte of blauwe gezichtsversieringen, hun grote enkelringen, hun oor- en neusringen, en de overvloedige olie op hun haar die je al van ver kon ruiken. Hoewel een en ander niet bepaald aan onze smaak beantwoordde, en hoewel geen van hen een aangename stem had, raakten we er toch stilaan van overtuigd dat een van hen zeer mooi zong, en bewonderden we hen alsof ze de meest uitmuntende zangeressen en danseressen van Europa waren.

Van 1761 tot 1769 organiseert Denemarken een nieuwe expeditie naar het Arabische schiereiland. Eén van de deelnemers is de Duitse artiest en graveur Georg Wilhelm Baurenfeind. Hij maakte een levendige schets van het optreden van de meisjes aan de vooravond van het vertrek van de expeditie naar Suez, in augustus 1762. Het verslag en de gravure zijn de eerste Europese observaties van de ghawazee, die ons terugvoert naar het achttiende-eeuwse Egypte, op een moment dat de expeditieleden vanonder een palmboom lui genoten van het spektakel dat zich voor hun ogen afspeelde.

Naar het einde van de achttiende eeuw neemt de interesse voor Egypte nog toe. Claude-Etienne Savary verblijft er van 1776 tot 1780, onverdroten de Arabische taal studerend. Savary vaart de Nijl af, en gaat in Caïro een hammam opzoeken, waar hij het stof van de reis achter zich laat. Hier maakt hij ondermeer kennis met de plaatselijke zang en dans, zoals we kunnen lezen in de brieven, die hij in 1785 publiceerde.

Hun handen en voeten behandelen ze met henna, zodat ze een gouden kleur krijgen. Nadien rusten ze uit in een aanpalend vertrek, waar zangeressen voor hen komen dansen, of liefdesverhalen vertellen.

Tot slot van dit hoofdstuk geven we nog een mooie beschrijving uit de brieven, die graaf Jean Potocki schreef vanop zijn reizen doorheen Turkije en Egypte. Buitengewoon onder de indruk van de Egyptische vrouwelijke charmes, pent de onvermoeibare reiziger en kosmopoliet het volgende neer:

Het spektakel met de grootste reputatie in Caïro is dat van de raghonaz of danseressen. In tegenstelling tot de gewone Egyptische vrouwen, zijn de meeste van hen erg mooi. Ze lopen ongesluierd, laten hun haartooi los hangen, en hebben een halsuitsnijding tot aan de gordel. Hun dansen zijn veel authentieker dan de Turkse.

En zo verwerft Egypte zijn reputatie als een land waar vooral dans en muziek in het oog springen. Al lopen de meningen ver uiteen, wanneer de eerste Europese bezoekers een en ander proberen naar waarde te schatten. Wat de een als 'vies' bestempelt, blijkt een ander juist sterk te fascineren, zoals blijkt uit de verschillende getuigenissen in dit hoofdstuk. En toch, niet veel later zou Egypte in Europa heel sterk in de mode komen, zoals we in het volgende hoofdstuk zullen vernemen.